Zaan

Van Amsterdam naar Alkmaar kun je natuurlijk het Noordhollandsch Kanaal nemen. Maar een veel leukere vaarweg is de Zaan. Die voert dwars door de Zaanstreek en dat gedeelte van ons land staat bol van de historie. Zo'n tsaar kwam er natuurlijk niet zomaar kijken…

Kenmerken 

• type vaartocht: 14km lange rivier door voornamelijk stedelijk/industrieel gebied
• karakteristieken: oud industrieel erfgoed, Zaanse Schans als top bezienswaardigheid
  volop beroepsvaart
• stremming Coenbrug sinds dit jaar geheel ten einde
• beperkingen: maximumsnelheid 12 km/u, voorbij de Tapsloot 9 km/u
• op de Voorzaan is ’s nachts of bij slecht weer een radarreflector verplicht
• veel beweegbare bruggen

Aan de ‘toertochten per motorboot’ van deze website voegen we elke maand een toertocht toe, niet zelden ontleend aan het boek ‘Hollands water’. Wellicht doen wij je er een plezier mee op dit boek (300 pagina’s puur vaarplezier) te wijzen als een geslaagd cadeau.

Je kunt het hier bestellen. 

© Pim van der Marel 2024

Ontstaan

De Zaan is tot stand gekomen door het water tussen twee dammen in te dijken. Aan die dammen herinneren de namen Zaandam en Knollendam. Met die afsluitbare dammen kon je de waterstand reguleren bij zware stormen. Door lintbebouwing langs de waterloop tussen de dammen zijn dorpen ontstaan als Krommenie, Wormer, Zaandijk, Koog aan de Zaan en Zaandam. In de tweede helft van de 20e eeuw zijn die opgegaan in Zaanstad. In 1547 wordt in 'de' Zaandam de Hondsbossche Sluis in gebruik genomen. Die is bedoeld om de materialen voor de Hondsbossche Zeewering aan te voeren. Maar door de bloei van de Zaanstreek wordt het de belangrijkste aanvoerpoort naar dIt achterland. In 1722 is de sluis lek en kapot. Maar het welvarende gebied kan deze toegangspoort absoluut niet missen. Er komt binnen de kortste keren een nieuwe sluis : 28m lang en iets breder dan 5m. Voortaan heet deze de Groote Sluis of - soms - de Grote Hondsbossche Sluis.

Sluizen

Aan het eind van de Voorzaan zien voor ons twee sluizen opdoemen : een grote en een kleine. Grappig is dat de kleine de hiervoor genoemde Groote Sluis is. Het belang daarvan is in de loop der eeuwen enorm geweest, maar er is nauwelijks cijfermateriaal van beschikbaar. Aan het eind van de 19e eeuw - toen het Noordhollandsch Kanaal al een halve eeuw in gebruik was - werden er jaarlijks nog altijd een kleine 20.000 schepen door geschut. In die tijd nemen de afmetingen van binnenvaartschepen op stoomkracht sterk toe. De industrie van de streek bloeit dan nog steeds en veroorzaakt steeds meer vaarbewegingen. De beperkte capaciteit van de sluis wordt een zodanig probleem dat er rond 1900 een grotere naast wordt gebouwd, de Wilhelminasluis. Vanaf die tijd wordt de tot dan toe Groote Sluis aangeduid als Kleine of Oude Sluis. In 1965 wordt ze buiten gebruik gesteld. Haar life cycle vormt een prachtige metafoor voor hoe het de gehele industrie in dit gebied vergaan is.

Revival

Maar de buitengebruikstelling blijkt toch niet geheel definitief. Bij een renovatie van de Wilhelminasluis moet de Kleine Sluis noodgedwongen weer in functie worden hersteld. Sindsdien wordt de sluis bemand door vrijwilligers en is het een uitgelezen kans voor pleziervaarders om je te laten schutten door een drie eeuwen oud geval. Bij de sluis horen ook een stokoud sluismeester- en een accijnshuisje. De muren worden opgesierd met de wapenstenen van een dijkgraaf en het hoogheemraadschap. Aan deze originele wapenstenen is de ouderdom af te zien. Je historisch besef wordt extra getriggerd door de traditionele manier waarop de sluisdeuren in beweging worden gezet.

Zaan 

Hoewel de Zaan nog geen 14 kilometer lang is, vormt ze een belangrijke vaarroute voor de beroepsvaart tussen het Noordzeekanaal, de Zaanstreek en de kop van Noord-Holland. We zijn dan ook geenszins verrast dat de Zaan een brede vaarweg blijkt te zijn. Na korte tijd duikt aan bakboorzijde de Verkadefabriek op. In 1886 begon de eerste Verkade hier, in het begin nog onder de naam 'De Ruyter'. Tegenwoordig is Verkade een onderdeel van Pladis, een worldwide koek- en chocoladebedrijf. De nieuwe aandeelhouders hebben de bekende 'meisjes van Verkade' gerestyled naar moderne zelfbewuste dames. Vanaf het water kijk je op het prachtig gerestaureerde fabrieksfront met de Verkadetoren. We genieten er even van en laten de vaarweg ons daarna slingerend door het voormalige Koog aan de Zaan voeren. De traditioneel sterk industrieel georiënteerde oevers van de Zaan maken er plaats voor woningen met een fraaie ligging aan het water. We passeren de Coenbrug en het stevig verontreinigde schiereiland De Hemmes. Ook hier moeten woningen komen dus er staat een forse sanering op het programma. 

Zaanse Schans

Als we aan stuurboord molen De Ooijevaar voorbij varen en onder de Julianabrug door zijn, ontvouwt zich in volle glorie een molenlandschap voor ons. Deze Zaanse Schans is een aangelegd openluchtmuseum. De naam is ontleend aan een versterking die watergeus Diederik Sonoy in de 16e eeuw bouwde om de Spanjaarden te kunnen bestrijden. Maar de houten Rijksmonumenten en de bewaard gebleven industriemolens zijn er pas in de jaren 60 van de vorige eeuw naartoe verplaatst. Daardoor is het een soort van architectonisch reservaat voor de houtbouw in deze streek geworden. Je vindt er onder meer een scheepswerf, bedrijven waar oude ambachten worden beoefend, de museumwinkel van Albert Heijn, talloze andere musea en veel typisch Zaanse houten huizen. Maar vanaf het water domineren de molens het geheel.